تمامی موجودات زنده ازجمله گیاهان براي رشد و نمو نیاز به غذا دارند. خاك تأمینکننده اکثریت قریب به اتفاق عناصر غذایی مورد نیاز گیاه است. به جز کربن، اکسیژن و هیدروژن که عمدتاً از طریق آب وهوا تأمین میشوند، منبع اصلی بقیه عناصر غذایی مورد نیاز گیاه، محلول خاك است. در خاك تقریبا تمام عناصر غذایی که در جدول تناوبی وجود دارد، موجود است. بخش اعظم این عناصر نیز در گیاه قابل اندازهگیري هستند، اما گیاه براي جذب این عناصر، حالت انتخاب ندارد و بدون در نظرگرفتن مفید یا مضر بودن، آنها را جذب میکند. تغذیه صحیح گیاه یکی از عوامل مهم در بهبود کیفی و کمی محصول به شمار میآید. در تغذیه صحیح گیاه، نه تنها باید هر عنصر به اندازه کافی در دسترس گیاه قرار گیرد، بلکه ایجاد تعادل و رعایت نسبت میان میزان عناصر مصرفی از اهمیت ویژه برخوردار است، زیرا در حالت عدم تعادل تغذیهاي با افزودن تعدادي از عناصر غذایی، نه تنها افزایش عملکرد رخ نمیدهد، بلکه اختلالاتی نیز در رشد گیاه ایجاد شده و درنهایت سبب کاهش قابل توجه محصول خواهد شد.
عناصر غذایی مورد نیاز گیاه
بهطور کلی تعداد عناصر مورد نیاز گیاه که در محلول خاك موجود هستند، شامل 13 عنصر است که بر اساس میزان مصرف گیاه به دو دسته زیر تقسیم میشوند: 1) عناصر پرمصرف شامل: نیتروژن، فسفر، پتاسیم، کلسیم، منیزیم و گوگرد که به مقدار بیشتر مورد نیاز گیاه هستند را عناصر پرمصرف میگویند. 2) عناصر کممصرف شامل: آهن، منگنز، روي، مس، بر، مولیبدن و کلر که به مقدار بسیار کم مورد نیاز گیاه هستند را عناصر کممصرف یا ریزمغذي میگویند.
البته سه عنصر کربن، اکسیژن و هیدروژن هم از عناصر مورد نیاز گیاه هستند، ولی چون این عناصر به فراوانی در هوا و آب یافت میشوند، به عنوان عناصر غذایی خاك محسوب نمیشوند.
معمولاً کمبود عناصر غذایی در گیاهان ناشی از موارد زیر است:
کمبود واقعی: کمبود عناصر غذایی در خاك و یا وجود ترکیب شیمیایی غیرقابل جذب آن براي گیاه.
کمبود دروغین: کمبود عناصر غذایی به علت ایجاد شرایط خاص در بستر کشت.
در این حالت ریشه ها قادر به جذب عناصر موجود در خاك نمیباشند مانند موارد زیر:
الف) سرد بودن خاك: در این حالت پتاسیم موجود در خاك جذب ریشه نمیشود.
ب) غرقابی بودن خاك: آهن، مس و کلسیم در خاك غرقابی جذب نمیشوند. به عنوان مثال آبیاري پی درپی در خاك، شرایط احیاء و اکسیداسیون در خاك را فعال نموده و عناصري مثل آهن و منگنز به خاطر اکسیده شدن غیرقابل جذب میشوند.
ج) اسیدیته نامناسب (pH): در خاكهاي خیلی اسیدي، منگنز و روي و در خاكهاي قلیایی آهن، منیزیم و بٌر جذب نمیشوند.
د) اثر متقابل و منفی عناصر نسبت به یکدیگر: در این حالت حضور یک عنصر باعث عدم جذب عنصر دیگر میشود. مثلاً حضور پتاسیم بیش از حد باعث کمبود منیزیم میشود و یا حضور بیش از حد نیتروژن باعث رشد سبزینهاي گیاه شده و تعادل مصرف برخی عناصر مورد نیاز در گیاه را به هم میزند.
روش هاي تعیین کمبود عناصر غذایی
براي تعیین کمبود عناصر غذایی در گیاهان، روشهایی وجود دارد که در اینجا به صورت اختصار به معرفی آن ها میپردازیم:
آنالیز و تجزیه خاك
این آزمایش در آزمایشگاههاي تجزیه خاك و آب بهوسیله کارشناسان مجرب صورت میگیرد. بدین صورت که از خاك باغ نمونهگیري شده و با مراجعه به آزمایشگاه؛ اسیدیته، شوري و املاح محلول در خاك و میزان عناصر موجود در خاك تعیین میشود. نتایج پژوهش نشان داده است که ارتباط چندانی بین اطلاعات آنالیز خاك با وضعیت تغذیهاي درخت وجود ندارد. این بدان علت است که نمونهبرداري معمولاً از لایههاي سطحی خاك انجام میگیرد، در حالی که ریشه گیاه از اعماق پایینتر نیز جذب انجام میدهد.
آنالیز و تجزیه بافتهاي گیاهی (برگ و دمبرگ)
این آزمایش وقتی گیاه در حال رشد است انجام میشود. آزمایش مزبور براي تأیید اختلالات ظاهري مورد استفاده قرار میگیرد. با تجزیه برگ درخت، میزان عناصر موجود در آن اندازهگیري میشود و با میزان طبیعی (مستلزم وجود آزمایشگاههاي استاندارد) که بایستی در برگ وجود داشته باشد، مقایسه میشود.
تشخیص ظاهري از روي علائم
گیاهان با ایجاد علائم خاصی بر روي اندامهاي خود به ویژه برگ ها، به کمبود عناصر گوناگون عکسالعمل نشان میدهند. این علائم میتواند به عنوان محکی براي تشخیص استفاده شوند، اما نمیتواند معیار دقیقی براي تشخیص کمبود عناصر باشد، به عبارتی دیگر، بعضی از عناصر کممصرف علائمی شبیه به یکدیگر دارند و در مواردي نیز کمبود یک عنصر بهصورت پنهان است و هیچگونه علائم ظاهري بهوجود نمیآورد، ولی بر روي عملکرد نهایی گیاه تأثیر میگذارد. با توجه به اینکه برگها کارخانه تولید مواد غذایی براي میوهها هستند که اگر سالم نباشند عملکرد و کیفیت میوه نیز کاهش می یابد، لذا با بروز اولین علائم باید جهت رفع خسارت به درمان پرداخت.
رابطه علائم کمبود عناصر غذایی با تحرك آن ها در گیاه
محل ظهور علائم کمبود عناصر غذایی در گیاهان، به وسعت و میزان انتقال عناصر غذایی از برگهاي پیر به قسمتهاي جوان گیاه بستگی دارد که میتوان عناصر را بر اساس جابهجایی در گیاه به دو دسته تقسیم نمود:
عناصر متحرك
علائم کمبود این عناصر، ابتدا در برگهاي پیر (برگهاي پایینی) اتفاق میافتد. زیرا این عناصر میتوانند از برگهاي پیر پایینی به سوي برگهاي جوان بالایی حرکت کنند، که این عناصر عبارت اند از: (N) نیتروژن، (K) پتاسیم ،(Mg) منیزیم و (P) فسفر
عناصر غیرمتحرك
علائم کمبود این عناصر ابتدا در برگهاي جوان (برگهاي بالایی) اتفاق میافتد زیرا این عناصر نمیتوانند از برگهاي پیر پایینی به سوي برگهاي جوان بالایی حرکت کنند، که این عناصر عبارت اند از:(Ca) کلسیم، (Mn) منگنز ،(Mo) مولیبدن ، (B) بور، (Cu) مس،(Zn) روي و (Fe) آهن
بدون دیدگاه